Catfishing: co zrobić, gdy padłeś ofiarą fałszywego profilu

Gdy padniesz ofiarą catfishingu, przestań odpowiadać, zrób zrzuty ekranu profilu i rozmów, a potem zgłoś konto w aplikacji lub serwisie, w którym się poznaliście. Jeśli wysłałeś pieniądze, od razu zadzwoń do banku i złóż zawiadomienie na Policji. Sam fałszywy profil nie zawsze jest przestępstwem, ale oszustwo, podszywanie się pod prawdziwą osobę ze szkodą dla niej, groźby i szantaż już tak.

Odkrycie, że osoba, z którą rozmawiałeś, nie istnieje, może boleć, a wiele osób czuje wstyd. Nie masz się czego wstydzić: catfish ciężko pracuje na twoje zaufanie, a wina leży wyłącznie po jego stronie. W KatiTrust budujemy aplikację aparatu, która pokazuje, że zdjęcie nie zmieniło się od chwili wykonania. Do tego poradnika zebraliśmy to, co mówią polskie przepisy, Ministerstwo Cyfryzacji, Policja i same platformy.

Catfishing: co zrobić, krok po kroku

Właściwa reakcja zależy od tego, co zrobił catfish. Jeśli wziął pieniądze, groził ci, nęka cię albo używa twoich zdjęć, sprawą może zająć się Policja. Niezależnie od tego zerwij kontakt, zabezpiecz dowody i zgłoś profil w serwisie, żeby ta sama fałszywa tożsamość nie posłużyła do oszukania kolejnej osoby.

1. Zerwij kontakt: Przestań odpowiadać i nie wysyłaj pieniędzy, zdjęć ani danych, nawet jeśli druga strona błaga, naciska albo grozi.
2. Zabezpiecz dowody: Zrób zrzuty ekranu profilu, rozmów i płatności, zanim zablokujesz osobę albo profil zniknie.
3. Zgłoś profil: Użyj funkcji zgłaszania w aplikacji randkowej lub serwisie społecznościowym.
4. Zadzwoń do banku: Jeśli wysłałeś pieniądze, od razu skontaktuj się z bankiem i zapytaj, czy płatność da się zatrzymać.
5. Złóż zawiadomienie: Na Policji, zależnie od tego, co się stało.
6. Poszukaj wsparcia: Porozmawiaj z kimś zaufanym albo zadzwoń na telefon wsparcia.

Kroki od 1 do 3 dotyczą każdego przypadku, nawet gdy nie doszło do przestępstwa. Jeśli nie masz jeszcze pewności, że osoba jest fałszywa, zacznij od poradnika o tym, jak rozpoznać fałszywy profil.

Catfishing: co to znaczy i kiedy staje się oszustwem

Catfishing oznacza podawanie się w sieci za kogoś innego, żeby zdobyć zaufanie albo zbudować relację. Catfish może kopiować prawdziwą osobę, często z kradzionymi zdjęciami, albo wymyślić tożsamość od zera. Nie każdy chce pieniędzy. Niektórzy kłamią głównie co do wyglądu albo wieku, inni używają fałszywej tożsamości, żeby kogoś nękać albo przeprowadzić oszustwo matrymonialne.

Wersję z pieniędzmi opisuje Ministerstwo Cyfryzacji w poradniku „Internetowe love czy jednak oszustwo?”. Oszust zdobywa zaufanie, wzbudza współczucie, a potem pojawiają się prośby o pieniądze, najczęściej na rozwiązanie trudnej sytuacji albo szybszy powrót do kraju. Ministerstwo radzi zachować czujność przy każdej prośbie o pieniądze, nawet o niewielką kwotę.

Między pochlebnym zdjęciem profilowym a przestępstwem jest szeroka szara strefa. To, gdzie leży konkretna sprawa, zależy od tego, co catfish zrobił z fałszywą tożsamością. I to prowadzi do pytania o prawo.

Czy catfishing jest przestępstwem? Co mówi polskie prawo

W Polsce nie ma przepisu, który karałby sam fałszywy profil czy ładniejsze zdjęcia. W naszej ocenie sprawa staje się prawna, gdy do fałszywej tożsamości dochodzi coś więcej. Kodeks karny zna kilka takich sytuacji:

• Oszustwo: Kto w celu osiągnięcia korzyści majątkowej wprowadza inną osobę w błąd i doprowadza ją do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, odpowiada z art. 286 Kodeksu karnego. Grozi za to od 6 miesięcy do 8 lat więzienia.
• Podszywanie się pod prawdziwą osobę: Art. 190a § 2 karze tego, kto podszywając się pod inną osobę, wykorzystuje jej wizerunek lub dane i wyrządza jej przez to szkodę majątkową lub osobistą. Ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego.
• Nękanie: Uporczywe nękanie, które wzbudza poczucie zagrożenia albo istotnie narusza prywatność, to przestępstwo z art. 190a § 1.
• Intymne zdjęcia: Rozpowszechnianie wizerunku nagiej osoby bez jej zgody jest karalne z art. 191a, a groźby rozesłania takich zdjęć, żeby wymusić pieniądze, to sprawa dla Policji od razu.
• Małoletni: Kto przez internet nawiązuje kontakt z dzieckiem poniżej 15 lat, wprowadzając je w błąd, żeby doprowadzić do spotkania w celach seksualnych, odpowiada z art. 200a. Takie sprawy zgłaszaj na Policję i do Dyżurnet.pl.

Niezależnie od prawa karnego twój wizerunek jest dobrem osobistym. Według art. 23 i 24 Kodeksu cywilnego możesz żądać zaniechania jego naruszania, a przy szkodzie także zadośćuczynienia. To ogólne informacje, a nie porada prawna. Czy konkretna sprawa jest przestępstwem, ocenią Policja, prokuratura i sąd, więc nie musisz tego wiedzieć, zanim złożysz zawiadomienie.

Zabezpiecz dowody, zanim profil zniknie

Fałszywe profile mogą zniknąć w każdej chwili, bo catfish je usuwa albo robi to platforma. Zapisz wszystko, zanim zablokujesz albo zgłosisz konto. Rób zrzuty ekranu, na których widać datę i godzinę, i trzymaj kopię poza telefonem, na przykład wysyłając je sobie e-mailem.

• Profil: imię, nazwa użytkownika, opis, wszystkie zdjęcia i, jeśli się da, link do profilu.
• Rozmowy: cały wątek, także rozmowy przeniesione na WhatsAppa, Telegrama, SMS albo e-mail, z numerami telefonów i adresami.
• Wysłane materiały: zdjęcia, filmy i wiadomości głosowe.
• Płatności: wyciągi z konta, potwierdzenia przelewów, kody BLIK, numery kart podarunkowych albo identyfikatory transakcji kryptowalutowych.
• Oś czasu: kiedy się poznaliście, kiedy płaciłeś i kiedy kontakt się urwał.

Ważne: Jeśli jakiekolwiek zdjęcia pokazują małoletniego w sytuacji seksualnej, nie zapisuj ich, nie rób zrzutów ekranu i nie przesyłaj dalej, nawet jako dowodu. Zgłoś je przez formularz na Dyżurnet.pl i na Policję. Jeśli masz mniej niż 18 lat, powiedz o tym zaufanej osobie dorosłej.

Zablokuj osobę dopiero wtedy, gdy wszystko zapiszesz, i nie odpowiadaj na wiadomości, które mają cię odzyskać albo wywrzeć presję. Wiele osób chce skonfrontować się z catfishem. Naszym zdaniem rzadko to pomaga: prawdopodobnie nie dostaniesz szczerej odpowiedzi, a catfish dowie się, że go przejrzałeś.

Gdzie zgłosić catfishing w aplikacjach i mediach społecznościowych

Nawet jeśli nigdy nie pójdziesz na Policję, zgłoś profil. Platforma może go usunąć, zanim oszuka kogoś innego. Na Tinderze, według Centrum bezpieczeństwa, otwierasz profil osoby, stukasz ikonkę z wielokropkiem lub tarczą i wybierasz zgłoszenie. Po dopasowaniu robisz to samo z ekranu wiadomości.

Jeśli ktoś usunął cię z listy dopasowań i nie widzisz go już w wiadomościach, wciąż możesz zgłosić go online. W przypadku incydentu poza aplikacją Tinder prosi o pełne imię, wiek, informacje i zdjęcia widoczne na profilu, najlepiej w formie zrzutów ekranu. Typowe sztuczki w aplikacjach randkowych opisujemy w przeglądzie oszustw na Tinderze.

Na Facebooku profil, który podszywa się pod ciebie albo kogoś innego, zgłaszasz z menu profilu, wybierając opcję zgłoszenia, jak wyjaśnia Centrum pomocy Facebooka. Podszywające się konta możesz zgłosić też w Messengerze, a profil podszywający się pod ciebie zgłosisz nawet bez konta na Facebooku. Jak zgłosić konto na Instagramie, także takie, które używa twoich zdjęć, pokazujemy w tekście o tym, jak rozpoznać fałszywe konto na Instagramie.

Zgłoś catfishing na Policję i do CERT Polska

To, gdzie zgłaszasz, zależy od tego, co się stało. Przy oszustwie, groźbach, nękaniu, szantażu albo podszywaniu się pod ciebie złóż zawiadomienie w dowolnej jednostce Policji. Jakie dokumenty i informacje zabrać, wyjaśnia Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości w poradniku Zgłoś cyberoszustwo. Ministerstwo Cyfryzacji radzi zgłaszać oszustwa w sieci także do CERT Polska, na przykład fałszywe strony przez incydent.cert.pl.

Przy podszywaniu się pod ciebie (art. 190a § 2) i rozpowszechnianiu intymnych zdjęć (art. 191a) ściganie następuje na wniosek pokrzywdzonego, więc przy zawiadomieniu powiedz wyraźnie, że chcesz ścigania. Jeśli jesteś w bezpośrednim niebezpieczeństwie, dzwoń pod 112. Zabierz ze sobą zrzuty ekranu, oś czasu i potwierdzenia płatności.

Nikt nie zagwarantuje, że catfish zostanie znaleziony. Ludzie ukrywający się za fałszywą tożsamością są trudni do namierzenia z założenia. Naszym zdaniem zgłoszenie i tak ma sens: dokumentuje twoją sprawę i może pomóc, jeśli ta sama osoba oszukuje innych. Jeśli masz mniej niż 18 lat, poproś o pomoc zaufanego dorosłego, na przykład rodzica albo nauczyciela.

Co zrobić po catfishingu, gdy wysłałeś pieniądze albo dane

Jeśli wysłałeś pieniądze, działaj szybko. Zadzwoń do banku i zapytaj o zatrzymanie lub reklamację płatności. Nie wysyłaj więcej, bez względu na podawany powód. Uważaj na każdego, kto za opłatą obiecuje odzyskać twoje pieniądze, bo to częsty kolejny krok oszustów. Co zrobić, gdy zapłaciłeś osobie poznanej w sieci, opisujemy w poradniku o oszustwie matrymonialnym.

Jeśli podałeś catfishowi swój numer PESEL albo wysłałeś skan dowodu, zastrzeż PESEL, na przykład w aplikacji mObywatel, i zapytaj w banku o zastrzeżenie dokumentu. Ministerstwo Cyfryzacji przypomina, żeby pod żadnym pozorem nie wysyłać skanów swoich dokumentów osobom poznanym w sieci. Jeśli podałeś hasło, zmień je i włącz weryfikację dwuetapową. Wszystko, co wysłałeś, opisz w zawiadomieniu.

Jeśli osoba grozi ci albo żąda pieniędzy za nieopublikowanie intymnych zdjęć, przestań odpowiadać i nie płać. Zapisz profil i groźby bez usuwania rozmowy, nie przesyłaj dalej intymnych zdjęć i skontaktuj się z Policją. Każdy krok opisujemy w poradniku o sextortion.

Gdy ktoś użył twoich zdjęć do catfishingu

Catfishing ma często dwie ofiary: osobę, którą oszukano, i osobę, której zdjęcia skradziono. Jeśli znajomy mówi ci, że twoja twarz widnieje na profilu obcej osoby, albo sam na niego trafiłeś, zrób kolejno te kroki:

1. Wyszukaj: Sprawdź wyszukiwaniem obrazem, gdzie jeszcze pojawiają się twoje zdjęcia.
2. Zapisz: Zrób zrzuty ekranu każdego fałszywego profilu i skopiuj linki.
3. Zgłoś: Zgłoś profil jako podszywanie się, a nie tylko jako fałszywe konto, i wybierz opcję, że ktoś udaje ciebie.
4. Ostrzeż: Daj znać znajomym i obserwującym, na przykład krótkim postem, żeby nikt nie dał się nabrać.
5. Rozważ prawo: Podszywanie się z wykorzystaniem twojego wizerunku może być przestępstwem z art. 190a § 2, a wizerunek chronią też przepisy o dobrach osobistych.

To, że twoje zdjęcia były publiczne, nie czyni cię winnym. Odpowiada ten, kto je wziął i wykorzystał.

Jak dojść do siebie po catfishingu: to nie twoja wina

Catfishing boli, nawet gdy nie było pieniędzy. Zainwestowałeś czas, uczucia, a może i tajemnice w relację, która nie była tym, czym się wydawała. Złość, smutek i nieufność są zrozumiałe. Wstyd jest dokładnie tym, na co liczą oszuści: kto milczy, ten nie zgłasza i nie ostrzega innych.

Dbanie o siebie to też część tego, co zrobić po catfishingu. Porozmawiaj o tym z przyjacielem albo kimś z rodziny. Jeśli cię to przytłacza, całodobowo i bezpłatnie działa telefon wsparcia emocjonalnego 116 123 oraz Centrum Wsparcia dla osób dorosłych w kryzysie psychicznym pod numerem 800 70 2222, jak podaje Ministerstwo Zdrowia. Dzieci i młodzież mogą dzwonić pod 116 111. W nagłym zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Daj sobie czas, zanim znowu zaczniesz randkować. Gdy będziesz gotowy, kilka stałych sprawdzeń pomoże ci poznawać nowych ludzi z większą pewnością.

Przed kolejnym dopasowaniem: sprawdzenia, które wciąż działają

Zdjęcie z kartką z twoim imieniem i dzisiejszą datą było kiedyś popularnym testem. Obecne generatory AI tworzą jednak czytelny tekst, więc takie zdjęcie niczego już nie udowadnia. Więcej powie rozmowa wideo na żywo, w której druga osoba rusza się i reaguje spontanicznie. Twarze da się dziś podmieniać także w czasie rzeczywistym, jak wyjaśniamy w poradniku o tym, jak rozpoznać deepfake. Łącz rozmowę z innymi sprawdzeniami, takimi jak wyszukiwanie obrazem i pierwsza randka w ruchliwym miejscu.

KatiTrust dokłada kolejny element. Poproś osobę, z którą piszesz, o świeże zdjęcie zrobione w aplikacji KatiTrust i od razu wysłany kod weryfikacyjny. Sprawdź kod zaraz po otrzymaniu, bezpłatnie w przeglądarce i bez zakładania konta, i zobacz, że plik nie zmienił się od wykonania. Sprawdzenie pokazuje też czas wykonania i przybliżoną lokalizację z dokładnością około 10 km, nigdy dokładne miejsce.

Kod nie pokaże, kto jest na zdjęciu, czy ta osoba naprawdę prowadzi profil ani czy scena nie była zaaranżowana. Nie zastępuje rozmowy wideo ani twojej intuicji. Pamiętaj też, że kod zdradza przybliżoną lokalizację, zarówno drugiej osoby, jak i twoją, gdy sam go wysyłasz. Udostępniaj go tylko wtedy, gdy ci to odpowiada. Na Androida KatiTrust jest już dostępny w Google Play, wersja na iPhone'a pojawi się wkrótce.

Najczęściej zadawane pytania o catfishing

Catfishing: co to znaczy?

Catfishing to podawanie się w sieci za kogoś innego, zwykle z cudzymi albo wygenerowanymi zdjęciami, żeby zdobyć czyjeś zaufanie albo zbudować relację. Celem mogą być pieniądze, intymne zdjęcia, nękanie albo po prostu ukrycie, kim się jest. Nazwa pochodzi z angielskiego, od słowa „catfish”, czyli sum.

Czy catfishing jest przestępstwem w Polsce?

Sam fałszywy profil zwykle nie. Przestępstwem może być jednak to, co catfish z nim robi: wyłudzenie pieniędzy (art. 286 Kodeksu karnego), podszywanie się pod prawdziwą osobę ze szkodą dla niej (art. 190a § 2), nękanie, groźby albo rozpowszechnianie intymnych zdjęć. Kontakt z dzieckiem w celach seksualnych to osobne przestępstwo z art. 200a.

Czy catfishing można zgłosić na Policję?

Tak. Jeśli catfish ci groził, nękał cię, szantażował, wziął twoje pieniądze albo podszywa się pod ciebie, złóż zawiadomienie w dowolnej jednostce Policji. W nagłym niebezpieczeństwie dzwoń pod 112. Zabierz zrzuty ekranu, oś czasu i potwierdzenia płatności.

Co zrobić, gdy catfish używa moich zdjęć?

Zapisz fałszywy profil zrzutem ekranu i linkiem, a potem zgłoś go w serwisie jako podszywanie się, a nie tylko fałszywe konto. Sprawdź wyszukiwaniem obrazem, gdzie jeszcze są twoje zdjęcia, i ostrzeż znajomych. Podszywanie się z użyciem twojego wizerunku, które wyrządza ci szkodę, może być przestępstwem z art. 190a § 2.

Czy odzyskam pieniądze po catfishingu?

Czasem, jeśli działasz szybko. Od razu skontaktuj się z bankiem i zapytaj o zatrzymanie lub reklamację płatności. Szanse bardzo zależą od tego, jak płaciłeś. Nie płać nikomu, kto obiecuje odzyskanie pieniędzy za opłatą z góry, i złóż zawiadomienie na Policji.

Co zrobić, gdy catfish mi grozi?

Przestań odpowiadać i niczego nie płać ani nie wysyłaj. Zapisz rozmowę i profil bez usuwania czegokolwiek, nie przesyłaj dalej intymnych zdjęć i zgłoś groźby na Policji. Jeśli masz mniej niż 18 lat, od razu powiedz o tym zaufanej osobie dorosłej. Pełne kroki znajdziesz w poradniku o sextortion.

Wnioski: catfishing zatrzymasz czterema krokami

Sam fałszywy profil to zwykle sprawa dla platformy, a nie dla Policji. Gdy w grę wchodzą pieniądze, groźby, nękanie albo twoje zdjęcia, złóż zawiadomienie. W każdym przypadku odpowiedź na catfishing zaczyna się od tych samych czterech kroków: zerwij kontakt, zabezpiecz dowody, zgłoś profil i poszukaj wsparcia.

Przede wszystkim to, że dałeś się nabrać catfishowi, nie znaczy, że zrobiłeś coś złego. Porozmawiaj o tym, co się stało, zadbaj o siebie i daj sobie czas przed kolejnym dopasowaniem. Rozmowa wideo, wyszukiwanie obrazem i zdrowa doza sceptycyzmu chronią cię lepiej niż jakiekolwiek zdjęcie profilowe.