Deepfake: jak rozpoznać fałszywe wideo, głos i rozmowę

Deepfake rzadko rozpoznasz po samym obrazie. Szukaj sygnałów ostrzegawczych, takich jak rozmazane krawędzie twarzy, usta niepasujące do dźwięku albo płaski, metaliczny głos. Jeszcze ważniejszy jest kontekst: jeśli ktoś w rozmowie wideo, telefonicznej albo w wiadomości głosowej prosi o pieniądze lub dane, rozłącz się i oddzwoń na numer, o którym wiesz, że jest prawdziwy.

Deepfake to filmy, obrazy i nagrania głosu podrobione za pomocą sztucznej inteligencji. Przestępcy używają ich, żeby podszywać się pod krewnych, szefów, urzędników i znane osoby. W KatiTrust budujemy aplikację aparatu, która nadaje zdjęciom i filmom kod weryfikacyjny w chwili nagrania. Ta praca pokazała nam, jak mało da się wyczytać z gotowego pliku po fakcie. Poniżej znajdziesz sygnały ostrzegawcze opisane przez ekspertów, ich ograniczenia i kontrole, które działają nawet przy bezbłędnej fałszywce.

Jak rozpoznać deepfake: najważniejsze kroki w skrócie

Żeby rozpoznać deepfake, połącz dwie rzeczy: uważne szukanie typowych błędów w obrazie i dźwięku oraz sprawdzenie drugim kanałem. Błędy są coraz trudniejsze do znalezienia z każdą nową generacją narzędzi. Oddzwonienie na znany numer, osobiste pytanie albo rodzinne hasło działają nawet wtedy, gdy sama fałszywka jest doskonała.

1. Zatrzymaj się: Presja, żeby szybko zapłacić lub podać poufne dane, to najmocniejszy sygnał ostrzegawczy, choćby twarz i głos wydawały się prawdziwe.
2. Patrz i słuchaj uważnie: Sprawdź okolice ust, zęby, geometrię twarzy i ruchy głowy, nasłuchuj płaskiego lub robotycznego głosu.
3. Sprawdź drugim kanałem: Rozłącz się i zadzwoń do tej osoby na numer, o którym wiesz, że jest jej.
4. Zadaj pytanie, na które odpowie tylko ona: Albo poproś o hasło ustalone w rodzinie.
5. Sprawdź źródło: Przy wiralowych nagraniach ustal, kto opublikował je pierwszy i czy wiarygodne media piszą to samo.

Kroki 3 i 4 są najważniejsze, bo działają niezależnie od jakości fałszywki. Jeśli masz do czynienia z pojedynczym zdjęciem, a nie z filmem czy rozmową, poradnik o tym, czy zdjęcie jest prawdziwe, przeprowadzi cię przez siedem kontroli.

Czym jest deepfake: podmiana twarzy, lip-sync i klonowanie głosu

NASK definiuje deepfake jako efekt wykorzystania sztucznej inteligencji do generowania obrazów lub dźwięków, które imitują prawdziwe osoby. Może to być zmanipulowane wideo, w którym ktoś mówi coś, czego nigdy nie powiedział, albo fałszywe nagranie głosowe. Na co dzień warto znać cztery rodzaje:

• Podmiana twarzy: Twarz jednej osoby trafia na kogoś innego w filmie, z zachowaniem oryginalnej mimiki i spojrzenia.
• Lip-sync: Prawdziwemu nagraniu podmienia się tekst i dopasowuje ruchy ust do nowych słów, tak że osoba mówi coś, czego nigdy nie powiedziała.
• Syntetyczne twarze: AI tworzy ludzi, którzy nie istnieją, najczęściej na pojedynczych zdjęciach, na przykład profilowych.
• Klonowanie głosu: Synteza mowy czyta dowolny tekst głosem danej osoby, a konwersja głosu zamienia nagraną wypowiedź na ten głos.

Według ekspertów NASK przy technologii zamiany tekstu na mowę przestępcom wystarczy zaledwie kilka sekund nagranego głosu, żeby stworzyć nowy podkład dźwiękowy. Dlatego każdy publiczny film z twoim głosem jest potencjalnym materiałem do klonowania.

Syntetyczne twarze pojawiają się głównie jako zdjęcia profilowe. Poradnik o tym, jak rozpoznać zdjęcie wygenerowane przez AI, opisuje takie nieruchome obrazy. Nie każda fałszywka potrzebuje zresztą AI: często prawdziwe nagranie krąży w innym kontekście albo zdjęcie przerobiono tradycyjnie. Tu przeczytasz, jak sprawdzić, czy zdjęcie jest przerobione.

Jak rozpoznać deepfake video: sygnały w twarzy i ruchu

Wiele technik deepfake zostawia widoczne błędy, tak zwane artefakty. Eksperci NASK w swoim ostrzeżeniu przed oszustwami z wizerunkami znanych osób wymieniają, na co zwrócić uwagę. Jeśli możesz, zatrzymaj film, powiększ go i sprawdź te miejsca:

• Okolice ust: zniekształcenia i rozmycie obrazu wokół ust.
• Zęby: problemy z odtworzeniem uzębienia, zęby zlewające się w jeden pas.
• Twarz: zmiany w geometrii twarzy między klatkami.
• Ruch: nienaturalne ruchy głowy i mimika, mimika niezgodna z wypowiadaną treścią.
• Synchronizacja: ruchy ust niepasujące do słów.
• Tło i obraz: poruszony lub celowo rozmyty obraz, dziwne szumy i plamy.

Ostatni punkt jest ważny. NASK opisuje, że oszuści coraz częściej dodają do nagrań szumy i plamy, żeby ukryć artefakty AI i zmylić algorytmy wykrywające deepfake'i. Takie techniki maskowania to też nagrywanie ekranu telewizora albo manipulowanie tylko fragmentem prawdziwego nagrania: początek jest autentyczny, a dalej pojawia się podróbka.

Haczyk: te błędy są coraz rzadsze z każdą nową generacją modeli. Jeśli nie znajdziesz artefaktów, nie znaczy to, że film jest prawdziwy. Klipy w mediach społecznościowych są też często tak mocno skompresowane, że drobne szczegóły i tak się rozmywają.

Zwykle łatwiej rozpoznać deepfake video po kontekście: kto opublikował go pierwszy i czy wiarygodne media o tym piszą? Możesz też zrobić zrzut ekranu charakterystycznej klatki i użyć wyszukiwania obrazem, żeby znaleźć starsze wersje lub oryginał.

Sklonowany głos: jak rozpoznać deepfake audio w telefonie

Sklonowane głosy są dla oszustów szczególnie wygodne, bo rozmowa telefoniczna nie pokazuje żadnych błędów obrazu. NASK wymienia jednak typowe słabości syntetycznych głosów:

• Maszynowy styl: nietypowa intonacja, często o charakterze maszynowym, a nawet robotycznym.
• Zmiany w trakcie: zmiana akcentu, barwy i wysokości głosu w trakcie wypowiedzi.
• Błędy językowe: błędy gramatyczne i w wymowie, szczególnie przy liczebnikach, datach, kwotach i nazwach własnych.
• Odmiana słów: błędy w odmianie, które Polakowi od razu brzmią obco.
• Rozbieżności: głos chwilami różni się od prawdziwego głosu danej osoby.

Nie polegaj jednak tylko na brzmieniu. Słabe połączenie też potrafi brzmieć metalicznie, a dobre klony brzmią naturalnie. Więcej mówi schemat rozmowy: znajomy głos, nagła sytuacja awaryjna, presja, żeby działać od razu, i prośba o zachowanie tajemnicy. To klasyczne oszustwo „na wnuczka” albo „na policjanta”, teraz ze sklonowanym głosem.

Uważaj też na numer, który wyświetla się na ekranie. Centralne Biuro Zwalczania Cyberprzestępczości i FinCERT.pl ostrzegają, że podczas fałszywego połączenia może się wyświetlić numer lub nazwa zaufanej instytucji. Dlatego znajomy numer niczego nie dowodzi.

Czy aplikacje wykryją deepfake? Dlaczego narzędzia często się mylą

Są aplikacje i strony, które obiecują wykryć deepfake w filmie lub nagraniu. Dają one prawdopodobieństwo, a nie dowód. Z zewnątrz trudno ocenić, jak wiarygodne jest konkretne narzędzie.

Detektor rozpoznaje głównie fałszywki podobne do tych, na których go trenowano. Nowe metody często mu umykają, a fałszerze mogą działać przeciwko detektorom celowo. Według NASK techniki maskowania, takie jak szumy czy nałożone tekstury, skutecznie oszukują oprogramowanie do wykrywania, choć ludzkiemu oku często wydają się nienaturalne. Twórcy narzędzi i fałszerze są w ciągłym wyścigu.

Traktuj każdą aplikację co najwyżej jako drugą opinię. Wynik „prawdopodobnie fałszywe” to dobry powód, żeby oddzwonić. Natomiast „prawdopodobnie prawdziwe” niczego nie oczyszcza. Edukacyjne materiały wideo NASK z serii „Jak rozpoznać deepfake?” warto obejrzeć, bo znajomość typowych błędów pomaga. Nie zastąpią jednak oddzwonienia, gdy coś naprawdę jest na szali.

Najlepsza obrona: sprawdź osobę drugim kanałem

Ponieważ coraz trudniej rozpoznać deepfake gołym okiem, najpewniejsze kontrole w ogóle nie zależą od fałszywki. Pomogą te kroki:

1. Rozłącz się i oddzwoń: CBZC radzi zasadę „rozłącz się, odczekaj minimum 30 sekund”, a potem samodzielnie wybierz oficjalny numer na klawiaturze, nie z listy połączeń.
2. Zadaj pytanie, na które odpowie tylko prawdziwa osoba: na przykład „Gdzie spędziliśmy zeszłe Święta?”.
3. Ustal hasło rodzinne: słowo lub zdanie, które zna tylko twoja rodzina i którego nigdy nie ma w sieci.
4. Włącz kogoś jeszcze: zadzwoń do innego członka rodziny lub znajomego, nawet jeśli rozmówca prosił o zachowanie tajemnicy.

Naszym zdaniem rodzinne hasło daje najwięcej przy najmniejszym wysiłku. Wystarczy jedna rozmowa, a działa nawet przeciw doskonałej fałszywce. Ustalcie je osobiście, a nie na grupowym czacie, i omówcie, kiedy będziecie o nie pytać.

Ogranicz też, ile twojego wizerunku i głosu jest publicznie dostępne. Prywatne konta w mediach społecznościowych i obserwujący, których znasz, dają oszustom mniej materiału do klonowania.

Obawiasz się, że wyjdziesz na niegrzecznego? Prawdziwi członkowie rodziny i szefowie zrozumieją szybkie oddzwonienie. Oszuści za to robią wszystko, żeby do niego nie doszło: zapewniają, że sprawa jest pilna, że tylko ty możesz pomóc i że nikomu nie wolno o tym mówić.

Deepfake oszustwo: reklamy ze znanymi osobami, fałszywi szefowie, rodzinne nagłe sytuacje

Deepfake rzadko pojawia się sam. Zwykle uwiarygadnia istniejący schemat oszustwa prawdziwą twarzą albo prawdziwym głosem, więc znajomość tych schematów pomaga rozpoznać fałszywkę, zanim cię ona coś kosztuje.

Reklamy inwestycji ze znanymi osobami: NASK opisał falę filmów, w których wizerunki i głosy między innymi prezydenta Andrzeja Dudy, Roberta Lewandowskiego i prezesa InPostu Rafała Brzoski namawiały do „wyjątkowo korzystnych” inwestycji. Często osadzano je w szablonie programu informacyjnego, żeby wyglądały jak telewizja. Jeśli znana twarz obiecuje wysokie zyski bez ryzyka, traktuj to jako oszustwo, dopóki nie udowodniono inaczej.

Fałszywi przedstawiciele banków i urzędów: oszuści dzwonią jako pracownicy banku, KNF czy Policji, czasem z podrobionym numerem, i namawiają do przelania oszczędności na „rachunek techniczny”. Głos i nawet obraz w rozmowie wideo mogą być sztuczne.

Rodzinne sytuacje awaryjne: krótkie nagranie głosem bliskiej osoby, która rzekomo miała wypadek i pilnie potrzebuje pieniędzy. To klasyczny schemat „na wnuczka”, tylko ze sklonowanym głosem.

Romanse i filmy „udowadniające”, że ktoś istnieje: w relacjach internetowych oszuści wysyłają wygenerowane zdjęcia i filmy, żeby przekonać cię, że są prawdziwą osobą. Jeśli nowy kontakt szybko robi się bardzo osobisty, a potem pojawia się temat pieniędzy, zrób krok w tył. Jak takie schematy przebiegają, opisujemy w tekście o oszustwie matrymonialnym.

NASK zwraca uwagę na socjotechniki w takich materiałach: odwołanie do autorytetu, rzekomo ograniczoną liczbę miejsc, obietnicę szybkich zysków, grę na emocjach, ponaglanie i zwroty skierowane do konkretnych grup, na przykład „drodzy seniorzy”.

Content Credentials i AI Act: odpowiedź na dłuższą metę

Wszystkie dotychczasowe metody oceniają gotowe nagranie po fakcie. Dlatego coraz ważniejsze są rozwiązania, które wiążą nagranie z jego źródłem już w chwili powstania, na przykład podpisem cyfrowym. Najbardziej znany otwarty standard to C2PA. Dołącza do pliku Content Credentials: podpisane informacje o tym, kiedy powstało nagranie i jakie urządzenie lub oprogramowanie je utworzyło i edytowało. Content Authenticity Initiative wyjaśnia, że dzięki temu późniejsze zmiany są widoczne, i jasno zaznacza, że Content Credentials nie mają rozstrzygać, czy treść jest „prawdziwa”.

Pomaga też prawo. W Unii Europejskiej od 2 sierpnia 2026 r. osoby udostępniające deepfake'i w rozumieniu AI Act mają obowiązek informować odbiorców, że materiał wygenerowano lub zmieniono przy użyciu AI. Oszuści nie będą jednak tego przestrzegać, więc brak oznaczenia niczego nie gwarantuje.

Ten sam cel ma KatiTrust. Zdjęcia i filmy nagrywasz bezpośrednio w aplikacji, a wgrywanie z galerii nie jest możliwe. Filmy mogą mieć do 20 sekund. Każde ujęcie dostaje kod weryfikacyjny, a kto go ma, sprawdzi autentyczność, czas wykonania i przybliżoną lokalizację bezpłatnie w przeglądarce, bez zakładania konta. Na Androidzie aplikacja jest w Google Play, wersja na iPhone'a pojawi się wkrótce.

Ważne, co taki dowód pokazuje. Pokazuje, że plik nie zmienił się od nagrania. Nie powie, czy filmowana scena nie była zaaranżowana, i nie pomoże w trakcie rozmowy wideo na żywo. Przy filmie bez dowodu pochodzenia nadal musisz rozpoznać deepfake po staremu: po sygnałach ostrzegawczych i przede wszystkim przez oddzwonienie.

Co zrobić, gdy padniesz ofiarą oszustwa z deepfake'iem

Jeśli już zapłaciłeś albo podałeś dane, działaj szybko:

1. Natychmiast zadzwoń do banku: zgłoś oszustwo przez oficjalną infolinię i poproś o zatrzymanie lub cofnięcie płatności.
2. Przestań płacić i zerwij kontakt: nie wysyłaj kolejnych pieniędzy, bez względu na podawany powód.
3. Zabezpiecz dowody: zanotuj imiona, numery telefonów i adresy, a także datę, kwotę i sposób każdej płatności oraz to, jak zaczął się kontakt.
4. Zgłoś to: złóż zawiadomienie w dowolnej jednostce Policji, a materiał przekaż do CERT Polska przez incydent.cert.pl albo SMS-em na numer 8080.

NASK zachęca też, żeby link do materiału deepfake wysłać na adres [email protected], gdzie trafia do zespołu analizującego takie treści. Jeśli materiał przedstawia seksualne wykorzystywanie małoletnich, zgłoś go jak najszybciej do Dyżurnet.pl.

Jeśli ktoś stworzył deepfake z twoim wizerunkiem, zgłoś go platformie i zabezpiecz link, datę i zrzuty ekranu. Podszywanie się pod inną osobę z użyciem jej wizerunku, które wyrządza szkodę, jest przestępstwem z art. 190a § 2 Kodeksu karnego, a rozpowszechnianie wizerunku nagiej osoby bez jej zgody z art. 191a. Ściganie obu następuje na wniosek pokrzywdzonego, więc zawiadomienie na Policji ma tu szczególne znaczenie.

Najczęściej zadawane pytania o deepfake

Czy zawsze da się rozpoznać deepfake?

Nie. Wiele fałszywek nadal ma błędy wokół ust, zębów lub głosu, zwłaszcza w rozmowach na żywo. Ale rozpoznawanie gołym okiem jest coraz trudniejsze, a narzędzia do wykrywania są zawodne. Kontrola drugim kanałem działa lepiej niż jakikolwiek sygnał ostrzegawczy: rozłącz się, oddzwoń na znany numer albo zadaj osobiste pytanie.

Czy jest aplikacja, która niezawodnie wykrywa deepfake?

Nie. Aplikacje podają prawdopodobieństwo, które mocno zależy od danych treningowych. Często przegapiają fałszywki zrobione nowszymi metodami, a fałszerze mogą je celowo oszukiwać, na przykład dodając szumy. Używaj narzędzia co najwyżej jako drugiej opinii. Wynik „prawdopodobnie prawdziwe” nie oznacza, że możesz odetchnąć.

Jak rozpoznać sklonowany głos w telefonie?

Typowe sygnały to robotyczna intonacja, zmiany akcentu i barwy w trakcie rozmowy oraz błędy przy liczebnikach, datach i kwotach. Dobre klony mają ich jednak niewiele. Skup się na schemacie: znajomy głos, nagła sytuacja, presja, żeby zapłacić, i prośba o tajemnicę. Wtedy rozłącz się i oddzwoń na numer, który znasz.

Jak chroni rodzinne hasło?

Ustalacie słowo lub zdanie, które zna tylko wasza rodzina i którego nigdy nie ma w sieci. Gdy ktoś dzwoni z nagłą sprawą, pytasz o nie. AI może sklonować głos, ale nie zna waszego hasła. To prosty krok, który działa nawet wtedy, gdy fałszywka jest technicznie doskonała.

Czy deepfake może pojawić się w rozmowie wideo na żywo?

Tak. Niektóre metody podmiany twarzy działają w czasie rzeczywistym, a oszuści podszywają się w rozmowach wideo pod przedstawicieli banków czy urzędów. Fałszywki na żywo nie da się poprawić po fakcie, więc błędy łatwiej zauważyć, na przykład gdy osoba odwraca głowę. Jeśli ktoś w rozmowie wideo prosi o pieniądze lub dane, zakończ ją i oddzwoń na znany numer.

Jak rozpoznać deepfake na zdjęciu?

Przy zdjęciach szukaj zniekształconych dłoni, nierealistycznych zębów, oczu lub biżuterii i cieni, które nie pasują. Potem zrób wyszukiwanie obrazem, żeby zobaczyć, gdzie zdjęcie pojawiło się wcześniej. Obrazy w całości wygenerowane przez AI to trochę inny problem, opisany w poradniku o zdjęciach wygenerowanych przez AI.

Co zrobić, jeśli ktoś zrobił deepfake z moim wizerunkiem?

Zgłoś go platformie przez jej narzędzia do zgłaszania i zabezpiecz link, datę i zrzuty ekranu. Podszywanie się pod ciebie z użyciem twojego wizerunku (art. 190a § 2 Kodeksu karnego) i rozpowszechnianie nagich zdjęć bez zgody (art. 191a) to przestępstwa ścigane na twój wniosek. Złóż zawiadomienie na Policji, a materiał przekaż także do CERT Polska.

Wnioski: deepfake najpewniej rozpoznasz po kontekście

Sprawdzanie błędów w obrazie i dźwięku nadal ma sens. Wiele fałszywek ma usterki wokół ust, zębów czy głosu, zwłaszcza na żywo. Nie możesz jednak polegać ani na tych sygnałach, ani na aplikacjach do wykrywania. Niezawodnie działa coś, co nie ma nic wspólnego z technologią: zatrzymaj się, oddzwoń na znany numer, zadaj osobiste pytanie albo poproś o rodzinne hasło.

Wierzymy, że z czasem pytanie się odwróci. Zamiast rozpoznawać deepfake po fakcie, prawdziwe nagrania będą od początku nosić dowód swojego pochodzenia. Pracują nad tym otwarte standardy, takie jak C2PA, i my w KatiTrust. Dopóki to nie jest normą, oddzwonienie pozostaje twoją najlepszą ochroną.